Oud-Katholieke Parochie
Sint Willibrordus

Toen ik een kind was, kwam eens een Jehova’s getuige bij ons aan de deur. Hij was het met veel dingen niet eens, maar een ding is mij bij gebleven. Hij zei mij: ‘Als iemand je moeder doodschiet, zou je dan de kogel ook aan een ketting hangen? Waarom draag je dan wel een kruis?’ Als je dat tegen een kind zegt, dan is dat nogal hard, maar ergens had de man wel gelijk. Het kruis, dat de meeste christenen als een sieraad om hun nek hangen, is eigenlijk een martelwerktuig en moordwapen.

De vergeten betekenis

We gaan er vaak wat naïef mee om, het kruis. We vergeten het feit dat het een werktuig is voor marteling en moord. Zeker als we een kruis zonder corpus hebben. Het lijdende, uitgemergelde lichaam van Christus herinnert ons misschien nog aan deze lugubere dimensie van het kruis. Hoe je het ook wendt of keert, het is geen sieraad, hoogstens een symbool.

Maar is het wel een symbool voor de kerk? Legt het niet de verkeerde nadruk. Waarom nemen we niet het lege graf als symbool; we geloven toch immers in de opstanding? De eerste christenen hadden de vis, ichtus als hun symbool. Het christendom heeft echter een lange periode gekend van lijdensverering, waarbij christenen graag martelaren wilden worden, lijden moedig moest worden gedragen. Als je niet anders kunt, dan kan de verwijzing naar de lijdende Christus je tot steun zijn, maar vaak heeft deze acceptatie en verering van het lijden ook tot passiviteit geleid. Een soort opium voor het volk, dat vergeten was dat Christus ook een einde maakte aan het lijden van anderen en ongerechtigheid niet kon verdragen. Waarom dan toch die nadruk op het kruis? Is het niet masochistisch om een kruis tot het teken van ons geloof te maken?

Betekenissen van het kruis

Het is een risico om het kruis tot je geloofssymbool te maken, maar het symbool heeft ook veel verschillende betekenissen net zoals het verhaal van de kruisdood meerdere betekenislagen heeft.

Een van de meest voorkomende betekenissen is ontstaan in de Middeleeuwen. Wanneer we de lijdende dienstknecht van de profeet Jesaja als voorafbeelding van Christus nemen, dan wordt het lijden van Christus net als dat van de lijdende dienstknecht plaatsvervangend lijden. Anselmus van Cantebury heeft dit idee uitgewerkt tot zijn satisfactietheorie. God was kwaad op de mensheid vanwege de zonden. Hij wilde het volk met Zijn toorn slaan, maar uit liefde voor de mens nam Hij genoegen met het bloed van Zijn eigen Zoon. Het bloed van Christus verzadigde de bloedlust van God. De mens werd gespaard. Deze leer is vooral in bepaalde protestantse kringen erg populair.

Voor veel katholieken was de lijdende Christus belangrijker. Het menselijk lijden kon je dragen, omdat Christus ook geleden heeft. Paulus had geschreven dat hij in zijn leden aanvulde wat nog ontbrak in Christus’ lijden. Zo kunnen we allemaal delen in het lijden van Christus. Zoals gezegd, leidde dit denken tot verheerlijking van het lijden, tot levensvijandigheid en werden mensen ontmoedigd om iets aan hun positie in de samenleving te doen. Men werd passief.

We hebben vandaag ook de Filippenzenhymne gezongen. In dit lied wordt de kruisdood gezien als de slavendood. Jezus, die God is, heeft zijn hoge positie niet gehandhaafd, maar heeft zich ontledigd en de laagste plaats ingenomen door de slavendood te sterven en juist in zijn ontlediging is Jezus verheerlijkt. Hier maakt Jezus de verbinding tussen God en mens. Anders gezegd, in Jezus’ lijden is God de mens het meest nabij.

Johannes geeft weer een andere betekenis aan het kruis. Bij hem staat Jezus’ lijden niet centraal, maar is de kruisiging juist een vorm van verheerlijking. Dat Jezus aan het kruis wordt gebonden, ziet Johannes als het uitspreiden van Jezus’ handen om in liefde de wereld te omarmen. Hij wordt opgericht zoals de slang in Numeri, zodat mensen gered kunnen worden door hem aan te zien. Zijn kruisiging is een verheffing, oprichting.

In de 20e eeuw is hier nog een betekenis bijgekomen vanuit de bevrijdingstheologie. Vanuit de ervaring van onderdrukking door militaire regimes, ging men de Bijbel lezen. Bij de wetteksten en profeten vonden ze aanwijzingen dat God het juist opnam voor de lijdende mens, voor de armen. God wilde het lijden van mensen niet, maar juist de bevrijding, verlossing van onderdrukking, gerechtigheid. Met die bril op herlas men de evangeliën. Men kwam tot de conclusie dat er te veel nadruk was gelegd op Jezus’ vrijwillig lijden. Het geweldkarakter was verduisterd. Jezus stierf niet aan het kruis zoals een bejaarde in zijn bed de laatste adem uitblaast. Jezus was gemarteld en vermoord zoals zoveel mensen in Latijns-Amerika, Azië en Afrika gemarteld en vermoord worden. Daarmee werd Jezus solidair met hen. God accepteert echter Jezus’ dood niet en wekt hem op. Daarin ligt de belofte van bevrijding en die bevrijding mogen alle christenen nastreven.

Omvorming

Het kruis is dus op verschillende manieren geïnterpreteerd. Het heeft een verschrikkelijke kant, maar ook een bevrijdende kant. Deze twee betekenissen komen bij elkaar in het evangelie van vandaag. Zoals de slang die bij Numeri de dood voortbracht, door Mozes op het kruis tot een teken van redding wordt, zo wordt het kruis door Jezus’ kruisdood een teken van redding. Door Jezus’ kruisiging wordt een martelwerktuig en moordwapen tot een teken van liefde. Toch mogen we de oorspronkelijke betekenis van het kruis nooit vergeten. Het is niet zo maar een teken van liefde, maar het heeft die betekenis gekregen, doordat een mens, Gods zoon, dat lijden en die dood heeft aanvaard om te laten zien, wat liefde tot het uiterste toe is, liefde door de dood heen, naar het eeuwige leven.

Oud-Katholieke Parochie Sint Willibrordus

Arnhem

Oud-Katholieke Parochie
Sint Willibrordus